AKAN ZAMAN DURAN ZAMAN

Yarıyıl tatilinin büyük bölümünü tek ciltte geçirdim. Gerçi arada başka kitaplara döndüğüm de oldu ama bu nispeten boş zamanımın çoğunu Akan Zaman Duran Zaman’a ve kitaptaki diğer metinlere ayırmıştım, öyle de yaptım, bu kalın cildin neredeyse tamamını okudum, yarıyıl tatilinin büyük bölümünde. Melih Cevdet Anday’ın yazı evrenine yaptığım bu yolculukta dikkatimi en çok çekense şiirler bölümündeki Öğle Uykusundan Uyanırken isimli metin oldu. Bir şiir değildi -düpedüz bir düzyazı- ama okuyan kişiye verdiği his, algı dünyasında yarattığı hava bütün bütüne şiirseldi. Seçkide yer verilen diğer tüm metinlerden alabildiğine farklıydı, özeldi. Bu bakımdan onu ayrı bir kenara ayırdım ve birkaç kez okudum, bu seneki yarıyıl tatilinde.

Sonra hatırladım, ben buna benzer metinleri daha önce de okumuştum: Tuzla Piyade Okulunda küçük bir odamız vardı, kütüphane diyemeyeceğim, isteyenin raflara konulmuş veya masaların üstüne serpiştirilmiş irili ufaklı kimi kitaplarla biraz vakit geçirebileceği bir yerdi. Hafta sonları hava dışarı çıkılmayacak kadar kötü olduğunda yahut akşamları –piyade okulunda böyle avare akşamlarımız da var mıydı?-  bu odaya gider, oradaki kitapları karıştırırdım. Melih Cevdet Anday’ın deneme veya öykü gibi görünen ama belirgin bir şey de anlatmayan bu metinlerini -şimdi yazarın onları birer şiir olarak kurduğunu anlıyorum- o odada okudum. Tuhaf metinlerdi, daha önce  okuduğum yazılara hiç benzemiyorlardı! Şimdi şöyle bir düşündüğümde, bugün çok uzaklarda kalmış olan bu okuma deneyiminin bende o zamanlar uyandırdığı en belirgin duyguyu şaşkınlık olarak hatırlıyorum. Bahsettiğim metinler benzersizlikleri, yarattıkları atmosfer ve sahip oldukları imgelem gücüyle beni düpedüz şaşırtmışlardı. Doğrusu, bu düşsel yazılardan pek bir şey anlamıyordum, öte yandan kendimi onları okumaktan da alıkoyamıyordum!

Şimdi farkına varıyorum: 1997 yılının Ocak ve Şubat aylarını Tuzla’da geçirdiğim düşünülürse ben böyle bir metni -belki de bizzat Öğle Uykusundan Uyanırken’i -tam 20 yıl sonra yeniden okuyordum. Zaman akmış, akmış aynı yazıyı getirip önüme bırakmıştı!

Everest’in yayıma hazırladığı Dünyada Geçirdim Çocukluğumu adlı bu seçkideki romanı (Raziye) henüz bitirmedim ve oyunu (İçerdekiler) sonraya bıraktım. Kimi uzun şiirlerin içine giremediğim de doğrudur. Fakat kitabın genelinden büyük keyif aldım. Özelikle anıları (Akan Zaman Duran Zaman), günlükleri (Bir Defterden) ve mektupları zevkle okudum. Okuduklarım beni, söz konusu kitapların özgün ve bütün hallerini merak etmeye ve onları edinmeye de yöneltti- ki bu, birçok başka şeyin yanında, yapılan çalışmanın, ortaya konan emeğin amacına ulaşması anlamına da gelir.

Melih Cevdet Anday’ın eserinin tek bir cilde sığmayacağı zaten belliydi. Ben onun sadece bazı ünlü şiirlerini biliyordum, geçmişte kimi köşe yazılarını da okumuştum. Sanırım Anday, Enis Batur’un Bonnefoy’u anlattığı yazıda kullandığı ‘yekpare yazı adamı’ tanımına giriyor. Doğrusu, bu edebiyat devinin yazınımıza kazandırdığı eserler konusunda benim ciddi bir açığım vardı. Dünyada Geçirdiğim Çocukluğumu ile bu açığımı kısmen de olsa kapatmış oldum, bu yılki yarıyıl tatilinde.

UYKUNUN YAZA AÇILAN KAPISI

         

“Bir sonraki öyküye odaklanmakta zorluk çekiyorsanız, bu durum elinizdekinin iyi bir öykü kitabı olduğunu gösterir,” diye yazmıştım Twitter’da, bir zaman önce. O günlerde benim elimdeki kitap Colombre idi. Dino Buzatti’nin dünyasına yabancıydım, öykülerdeki fantastik unsurları önce yadırgamıştım ama çabuk alıştım, bariz farklıydılar, vurucu ve kuvvetli bir etkileri vardı. Colombre’de yeni bir öyküye geçmek için bir öncekini iyice sindirmek gerekiyordu.

Barış Bıçakçı’nın Bir Süre Yere Paralel Gittikten Sonra isimli romanında ise durum daha beter! Değil öbür bölüme, diğer sayfaya geçmek, bazen bir paragraftan ötekine ilerlemek bile zaman istiyor. Okuduğunuz cümleler sizde şöyle kafanızı bir kaldırıp düşünme isteği uyandırıyor. Hani eleştirmenlerin ‘duygulanım yaratmak’ dedikleri şey. Bıçakçı’yı her okuyuşumda yeniden hayret ediyorum, bir yazarın bu kadar az cümleyle, kısacık paragraflarla böylesine bir etki uyandırabilmesi…

Ben Veciz Sözler dışında yazarın tüm kitaplarını okudum ama öyle görünüyor ki en güzelini, sona saklamışım. Sinek Isırıklarının Müellifi’ni ve Bizim Büyük Çaresizliğimiz’i çok severim ve bu iki kitabı yeniden okumak isterim.  Ama Bir Süre Yere Paralel Gittikten Sonra şimdi benim için Bıçakçı romanları arasında bariz bir şekilde öne çıkıyor… Yazarın kitap boyunca sürdürdüğü sakin, gailesiz üslubu aslında derinlerde bir yerlere ulaşıyor, dokunuyor. Başak’ın -daha çok onun intiharının- etrafında gelişen bir konu, kendi konumlarını Başak’tan kalanlara göre hizalamaya çalışan, yerlerini kaybetmişler karakterler: Türkan Hanım, Umut, Abidin, Nergis, Ahmet… Bıçakçı’nın tüm romanlarında olan hayatla ilgili, zihinle ilgili ayrıntılar kuşatıyor okuru. Kitapta pek çok bölüm ayrı, bağımsız bir öykü olarak da okunabilecek nitelikte. Mesela ben, Abidin'in köylülerle otururken ortamda sessizlik olmaması için ve sohbetin bir şekide sürmesini sağlamak için olağanüstü çaba gösterdiği bölümü olağanüstü buluyorum. Odada herkes susunca kendini suçluyor Abidin, bir tür sorumluluk hissiyle yeni konular açıp duruyor, "zihnini bir ağaç gibi sallayıp zorlayarak."    

Şu da Uykunun Yaza Açılan Kapısı adlı bölümden: 

"Anne bana bak! Anne bana bak!" dedi küçük kız, iki eliyle annesinin çenesini tutmuş başını kendisine doğru çevirmeye çalışıyordu.

Kadın yerden kalkmadan döndü, sırtını radyatöre dayadı, sol omzunun hemen altından küçük kızı gözlerini dikmiş bakıyordu. Elini uzatıp parmaklarını annesinin kıvırcık saçlarına  geçirdi. Nereden nasıl geleceğini bilmediği bir şeyi bekler gibi biraz huzursuz, öğle uykusunu bekliyordu.

"Uykunun yaza açılan bir kapısı varmış," dedi kadın "Bazen başka mevsimlere de açılırmış bu kapı, ama en çok yaza açılırmış. Kapı öyle küçük, öyle küçükmüş ki yalnızca uyuyan çocuklar geçebilirmiş bu kapıdan." Bir an sustu, bunları nasıl uydurduğuna şaşırdı.

"Önce ben!" dedi küçük kız, "Önce ben geçeceğim!" Annesinin saçına iyice asıldı.

Bir de şu var, hoşuma giden: Bıçakçı olay örgüsünün detaylarıyla fazla uğraşmıyor. Sanki bize, roman böyle de yazılır der, gibi bir havası var kitabın. Örneğin, başlarda bir yerde Başak ve Ahmet’in tanışmalarına tanık oluyoruz. Birkaç bölüm geçince, yani başka başka şeyler anlatıldıktan sonra, bu kez onları bir kafede -ilişkilerinin belli bir aşamasında- baş başa otururken görüyoruz. Yazarın bu tutumu, onu, bir olay örgüsü oluşturmak için yapay diyaloglara, zorlama rastlantılara yaslanan kimi müelliflerden bariz bir şekilde ayırıyor (ne çok bariz dedim!) 

Barış Bıçakçı romanlarında karakterler genelde edebiyat ve sanatla içiçedirler. Hep başka romanlara, başka öykülere göndermeler vardır. Ben Judith Herman'ın Yaz Evi, Daha Sonra'sından böyle haberdar olmuşumdur.  Flannery O'connor'ın İyi İnsan Bulmak Zor adlı öykü kitabını bu yüzden edinmişimdir. Şimdi bu yolu takip ettiğimde  varacağım yer de büyük ihtimalle Veciz Sözler olacaktır. 

Bilirsiniz, bazı kitapların diğer kitaplara açılan bir kapısı vardır. İşte onlar iyi kitaplardır.

HATIRLA BARBARA YAĞMUR YAĞIYORDU

Edebiyatçıların genelde ürün verdikleri, kitlelerce tanındıkları türlerin dışında yazdıkları hep ilgimi çekmiştir. Bir yazı adamının günlük notları, taslakları, anıları ve özellikle mektupları onunla ilgili pek çok şey söyler bize. Kaldı ki, bu metinleri bir edebiyatçının tali, yan ürünleri olarak saymak da doğru bir tutum olmaz, Yapıt’ı oluşturan bütünün parçalarıdır her biri, bu bakımdan önemlidirler. ‘Yazar’ için pek çok tanım yapılabilir; sanırım bir ölçüt de yazan kişinin farklı türlere açılırken gösterdiği yetkinlik olmalı.

Onur Caymaz’ın yeni kitabı işte bu tür yazıları içeriyor. Hayat ve Sanat Üzerine Doksan Dokuz Parça denmiş alt başlık olarak ve Caymaz, kitabın içerdiği metinleri şöyle tanımlamış sunuş yazısında: “Ne deneme ne öykü olabilmiş, bohçada kalan küçük şeyler. Kırıntılar...”  Öyle dediğine bakmayın siz, aslında ciddi, söyleyecek bir şeyi olan metinler bunlar. Ben mağazadan çıktıktan hemen sonra oturduğum bir çayevinde başladım bu hoş kitabı okumaya. Ve birkaç bardak sonra kırıntıların çoğunu mideye indirmiştim!

Onur Caymaz’ı şiir ve öyküleriyle tanıyorum daha çok, bir de tabii sosyal medyadaki ‘keskin’ halinden. Gece Güzelliği’ni edinmiş, dergilerde çıkan kimi öykülerini de okumuştum ama bu parçalardan daha büyük keyif aldım sanki. İyi yazmayı önemseyen, daha önemlisi, okumayı yücelten bir yazar var karşımızda. Kitabın ilk yazısı olan KALEMTRAŞ ÇÖPLERİ’nin sonundaki alıntıyı (Celal Esad Arseven/Sanat Ansiklopedisi) eskiden yazıya, yazma eylemine verilen değeri bize hatırlattığı için buraya da alıyorum:

Kalem yontulduğu vakit çıkan talaşlar yazının kutsiyeti nedeniyle süfli yerlere atılmazdı. Hatta bazı hattatlar ömürlerince açtıkları kalemlerin çöplerini toplayıp ölünce cenazelerinin yıkanması için ısıtılacak suyun bu ateşle ısıtılmasını vasiyet etmiştir.

     

Yer yer Salah Birsel’in denemelerini hatırladım bu metinleri okurken; tabii yoğunluk açısından söylemiyorum, ne de üslupla ilgili burada kastettiğim şey- ki gerekli değil her ikisi de ve Yazı’nın doğası gereği zaten pek mümkün de değil. Ama kesişen anılar, olayların yarattığı çağrışımlar, kimi zaman kurgu ve hayatın çakışması... Benzer tatları Caymaz’ın metinlerinden de almak mümkün.

Kitapta Oktay Akbal’ı ve Attila İlhan’ı anlatan yazıları, Muhafazakar Sanat ile ilgili denemeyi özellikle sevdim, Tabletsiz Çocuklar’ı bir sabah kahvaltısında bizimkilere de okudum. Ve son yazıda, (Babam Hırsız Değildi) Caymaz’ın yazılarında sık sık andığı ve muhtemelen  atölyelerinde  de değindiği ‘iyi metinlerin okurda yarattığı ürpertiyi’ fazlasıyla hissettim.

Hasılı,  sevdim ben bu kitabı ve oldukça doyurucu buldum kırıntıları...