RIFAT DİYE BİRİ

Tomris Uyar, çevirisini de yaptığı Bayan Dalloway için yazdığı önsözde eleştirmen David Daisches’in bu kitap için kullandığı şu ifadeyi anar: “... bir çözüm ya da varılan bir sonuçla bitmez roman”. Belki büsbütün yeni bir durum değildir ama Büyük Romanlar Çağı’ndan sonra gelen dönemde Proust, Joyce ve Woolf gibi yazarların getirdikleri biçim ve içerikler olay akışına ve başlangıç-son çizgisine farklı yaklaşımlar getirmiştir; artık kurmaca yazında Düşünce ve Hafıza daha fazla ön plandadır. Ve bugün de aynı eğilimin artarak sürdüğü söylenebilir. Günümüz edebiyatında serim-düğüm-çözüm formülünü izlemeyen, buna gerek duymayan pek çok roman yazılıyor. Ve son zamanlarda bazı yazarlar bu şekilde kotardıkları eserlerini “düşünce romanı” olarak tanımlıyorlar.

Seyrek Yağmur’da aradığını bulamayanlar sanırım bu küçük romanı biraz da kendi ‘Bıçakçı beklentilerini’ pek karşılamadığı için sev(e)mediler. Çünkü Rıfat’ın hikayesi önceki Bıçakçı kitaplarında az çok belirgin olan bir olay / sonuç çizgisini dahi izlemiyor. O kadar ki bu parçalı anlatımı kat eden okur, kimi yerlerin konudan ayrı, bağımsız bölümler olarak yazılmış olduğunu bile düşünebilir. Şu kısım bir anekdot, bu bölüm bir anı parçası, burası da bir rüyanın dökümü olarak da yazılabilirmiş, diyebilir. Ama bunda bir sorun yok, zaten kurmacanın doğası biraz da bunu gerektiriyor. Önemli olan, tüm bunları birleştirirken bir bütünlük duygusuna ulaşabilmek ve kahramanın hayatına ve içinde bulunduğu ruh durumuna dair net bir resim sunabilmek. Bence Seyrek Yağmur’da var bu. Biraz oradan, biraz buradan derken roman ilerledikçe Rıfat ete kemiğe bürünüyor. Takıntılarını rahatsızlıklarını, kayıplarını öğreniyoruz. Annesi ve yeğeni Ali, kendi dertleriyle ara ara Rıfat’ın karşısına çıkarken aslında onun hayatını daha iyi anlamamızı sağlıyorlar.

Seyrek Yağmur’a başlamadan önce ben de kitap hakkında yapılan yorumları görmüş, okumuştum, kafam da karışmıştı açıkçası. Minimal anlatımı ve edebiyat içi göndermeleriyle bezediği kısa romanlarıyla yazın dünyamızda kendi okur kitlesini yaratan yazarlardan olan Barış Bıçakçı’nın bu yeni kitabı, bazı okurları (ki içlerinde yazma edimiyle uğraşanlar da vardı) hayal kırıklığına uğratmıştı. Ve kitabın gerek sosyal medyada gerek kitap sitelerinde -kapak tasarımından başlayarak- uğradığı eleştiri yağmuru pek öyle seyrek türden de sayılmazdı.

Öte yandan, kitabevinde ayak üstü okuduğum açılış bölümü, adıyla (Günler Damlıyor) ve daha ilk birkaç cümlesiyle hoşuma gitmişti. Yani bu bölüm, oturup kitabı okumaya başlamadan önce de aklımda yer etmişti. Günlerin damlaması güzel ve sarsıcı bir metafordu, zamanın uçup gitmesine (nereye) ve ömrün yitip tükenişine (nasıl) dair bazen ‘salonda’ oturup konuştuğumuz tatsız gerçeği pek zarif bir biçimde özetliyordu:

Bir Pazar sabahı Rıfat günlerin aynı kaba damlamadığını fark etti. “Günler damlıyor ama aynı kaba değil,” dedi. Gökyüzüne baktı: Boştu. Hiç bulut yoktu, aslında hiç bir şey yoktu. Çağımızın çıplak güneşi her şeyi yok etmişti, enginliği bulutları ve kuşları... Maviyi bile yok etmişti, sonra da sırasıyla diğer renkleri, bazı sesleri, kelimeleri ve anlamları. İnsan bu yoklukta yeni bir şey söyleyemez, olsa olsa kendini tekrar ederdi.

“Günler damlıyor ama aynı kaba değil,” diye tekrarladı Rıfat. “Yani her şey boşa mı gidiyor, boşuna mı yaşıyorum?” Müthiş bir huzursuzluk duydu. Huzursuz olduğuma göre, diye düşündü, bunda bir yanlışlık var, günler aynı kaba damlamalı.

Ama romana yöneltilen eleştirilerin bir bölümü anlamsızca acımasızdı, acımasızmış, bunu şimdi kitabı okuyunca daha iyi anlıyorum. Mesela, Seyrek Yağmur’u veya herhangi başka bir kitabı eline alıp okumaya başlayan herkesin otomatikman Julio Cortazar’ın tüm külliyatından haberdar olduğunu varsaymak çok mantıklı değil. Sonuçta bir fikri işlerken, bir duygunun arkasından giderken, sokakta duyduğu bir konuşmayı romanına yedirirken hangi araçları ne kadar kullanacağı yazarın tamamen kendi seçimidir. Kendi kurduğu dengedir. Bu dengeye ulaşan yazarları severiz. Önemli olan aktarmak, yazıyla aktarmak ve bunu da –mümkün olduğunca- estetik bir şekilde yapmaktır. Seyrek Yağmur’u okuyanlar bu bahsettiğim estetik hazzı özellikle O Güzel Şaşı Gözler, Rıfat Diye Biri, Elektrik adlı bölümlerde bulacaklardır. Yani en azından benim için böyle oldu bu.

Bir yerde Rıfat (bunu Seyrek Yağmur diye de okuyabilirsiniz) sanki bize edebiyatın, sanatın hayatımızdaki yeri ile ilgili de bir şeyler söylüyor. Çocukluğunu yeniden icat etmeye karar veren zamanımızın bu kahramanı hayalinde bir köy kurar, orada bir dere vardır, onu izler, dere boyunca gider ve suyun ilk çıktığı noktayı bulur. Biz Rıfat’ı orada, suyun başına oturmuş  düşünürken görürüz. Olan şudur: Su, yansıtır:

(su) Aşağıya, köye doğru akarken, bulduğu kuytularda birikiyor ve üzerine eğilen canlıların yüzünü yansıtıyor.

Rıfat da o günde sonra kuytularda, tenhalarda birikiyor; kendisine yaklaşan insanların imgelerini pırıl pırıl bir biçimde onlara vermek için sakin, durgun ve kıpırtısız olmaya çabalıyor.

Ben bagajımda pek çok önyargıyla çıkmıştım bu yola ama severek okudum Seyrek Yağmur’u. Kitabın içine tam olarak girmemse dükkana sığınan direnişçilerin kitapların içine girdiği bölümde oldu! Rıfat dükkanda oturmuş Cortazar’ı düşündüğü bir sırada (ama orası Güney Amerika, ama işte düş, ama işte direniş) içeriye biri kadın üç direnişçi girer. Rıfat onları kitapların içine saklar. En kalın kitapların içine. Gelenlere de “Eğer onları bulmak istiyorsanız...” der*. Roman, buna benzer şekilde, çok da üstüne basmadan bazı düşüncelerin üstünde ilerler. Rıfat, yeğeni Ali’ye verdiği (ve ondan aldığı) mini-felsefe dersinde, insanın ‘tanrı fikrine’ eksiklikten değil tamlıktan, bütünlükten ulaşması gerektiğini söyler.

Barış Bıçakçı hayatın içinde tanık olduğu olaylardan, duyumsamalarından küçük bir roman yapmıştır. Arka planda Türkiye, yine tüm sosyal ve politik sorunlarıyla kendini hissettirmektedir. Yazar kendine has üslubuyla önümüze bir insan, bir ülke ve bir dönem koymuştur.

Belki edebiyat zaten biraz da budur. Bir öykü yazmaya koyulduğunuzda, belki amacınız hayatınızdaki bazı anları bir arada tutmaktır. Belki bir roman yazmak kimi günleri aynı kaba koymak demektir. Ve diğer türler: Mektup, Günlük, Anı, Röportaj. Sonuçta Yazı her zaman iyidir. İyi Yazı daha iyidir.

Ve bitirirken, sevgili okuyucu, henüz ‘Rıfat Diye Biri’ isminde bir kitap yazılmamış olabilir ama artık, bu ismi taşıyan bir blog yazısı bile yok, diyemeyiz!**

* Kimi eleştirmenler ‘Rıfat Diye Biri’ adlı bölümdeki düşünceleri (Güney Amerika ve Türkiye kıyaslaması) bizzat Barış Bıçakçı’ya atfeder gibiler. Oysa bunlar Rıfat’ın fikirleri; yani şişman, kadersiz ve başarısız birinin düşlemleri, kendiyle konuşmaları...  Bir roman karakterine fırça atmanın, ona “Bak, Latife Tekin yapmadı mı?” “şeklinde çıkışmanın sevimli bir tarafı olabilir ama bu yaklaşımın edebiyat eleştirisi bağlamında sanırım pek bir hükmü yok! Zaten yazar  (ve / veya anlatıcı) bu bakış açısına az sonra müdahale ediyor, “.... derken çıngırak savruluyor, dükkanın kapısı hızla açılıyor, içeriye biri kadın üç direnişçi giriyor” diyerek...

** “Aptalca ve ucuz bir şaka bu, kim bilir kaç kişinin aklına gelmiştir. Fakat vazgeçemiyor, çünkü garip bir çekiciliği var fikrin.” (sf 61)

ROBERT WALSER KİMİN İÇİN YAZDI?

Bir arkadaşım var, fark ettim ki ne zaman bir öykümü okusa metnin içinde ya da kimi cümlelerin arkasında hep gizli anlamlar, yakıştırmalar arıyor. ‘Sıcak bir gün’ derken acaba bir gönderme mi yapmıştım, ‘hafif bir rüzgar’ sözünde bir mesaj mı vardı, peki aynı öyküde iki kez ‘unutuyorlar’ demem kasıtlı mıydı?

Bunların hiçbirinde bir kasıt olmadığını söylüyorum ona. ‘Edebiyatın böyle bir işlevi olmamalı’ görüşünde değilim, olabilir, yazar eserinde göndermeler yapabilir, gerektiğinde yapmalıdır da; dolaylı veya direk kimi mesajlar verebilir, gerektiğinde vermelidir de (bkz. iki önceki Demir Özlü yazısı). Ama yazınsal bir metnin sadece bu şekilde ve bu amaçla kurulabileceğini de herhalde iddia edemeyiz. Nabokov’un bir futbol kalecisini tarif ettiği o enfes paragrafı hatırlayın. Bir metnin taşıdığı edebi gücü belirleyen şeyler arasında sözcük seçimi, paragrafların akışı, okuyanda yarattığı çağrışımlar, imgeler gibi şeyler (de) vardır.

Arkadaşımla bunları konuşuyoruz. Bana hak veriyor. Bunun farklı bir okuma biçimi de gerektirdiğini söylüyoruz. Ve en sonunda, eğitim hayatımız boyunca, okuduğumuz metinlerde hep ana fikir ve mesaj sorgulaması yapmaya alıştırılmış olduğumuzda birleşiyoruz.

Faruk Duman’ın geçenlerde attığı bir tweet tam da bu konuyu konuştuğumuz günlere denk geldi. Robert Walser'dan bir alıntıydı:

Kitaplardan, hayata kılavuzluk edecek ipuçları çıkarmak isteyen insanlar vardır. Onlar için yazmadığımı söylemek zorundayım.

Robert Walser’ı çok iyi tanıdığımı söyleyemem ama sanırım onu anlıyorum. Okuduğum tek kitabı olan Gezinti’deki öyküler herhalde bu bahsettiğim gruba girer. Bu kitaptaki favorim Dünyanın Sonu adlı öyküdür; bir gün, sırf aklına geldiği için, dünyanın sonuna kadar yürümeye karar veren ve bu yolculuğu esnasında insanlarla da nesnelerle de güneşle de geceyle de ilgilenmeyen bir çocuğun kısacık hikayesidir; onu, kitabı aldığımız gün, geleneksel dondurma seansımız esnasında Aras’a da okumuştum. Sayın yazarın bu öyküyü benim için yazıp yazmadığını bilmiyorum ama  ben pek severim Dünyanı Sonu’nu.

Gezinti’de de durum böyledir: Yazar burada sabah evinden çıkan ve etrafı seyrederek yürüyen, yani gezinen bir anlatıcı kurmuştur ve onun gözünden dünyaya hülyalı hülyalı bakmıştır. Öykü boyunca bazen çevredeki mimariyle ilgili ya da karşıdan gelen insanların giyim kuşamlarına dair birkaç şey söylese de anlatıcı hayata kılavuzluk edecek şeyler sunmaz bize. Bir ara onunla beraber bankaya gireriz, sonra vergi memuruyla bir konuşma; rahattır anlatıcımız, öyle büyük düşünceleri ve büyük mesajları yoktur. Derdi ders vermek değildir yani- bu da iyi bir şeydir. Gezintinin bir yerinde, kaldırımda uyuklayan ve kendisini selamlamayan bir sokak köpeğine hafifçe fırça atışı ve onun karşısında (aslında biraz da kendisiyle alay ederek) böbürlenişi ise pek hoştur.

Bu ara HAYDUT isimli yeni bir kitabı çıktı yazarın. O da pek övülüyor, onu da edinmeyi düşünüyorum. Acaba Robert Walser’in kitaplarını yazarken seslenmeyi amaçladığı okurlar arasında ben de var mıyım? Bakalım...

SALONDA FUTBOL

Evde temizlik yapıldığında ve izleyen bir kaç gün boyunca, yasak. Onun dışında akşam işten döndüğümde ilk sorunun ne olacağını gayet iyi biliyorum: “Baba yorgun musun?” Ve çoğu zaman ne kadar yorgun olduğumun bir önemi olmadığını, birazdan kendimi ‘sahada’ bulacağımı da biliyorum. İlk soru:

-Hangi takımsın?

-Shaktar Donestk!

-Öyle bir takım var mı ki?

-Var tabii...

-İyi. O zaman ben de Barcelona’yım!

anneannede futbol

Birkaç yıl önce Don Kişot‘u konu edindiğim yazıda da vardı: Aras 4 yaşında falanken canı evde top oynayıp koşturmak istediğinde çalım atmak, maç yapmak gibi terimleri bilemez “Hani sen yakalıyorsun da ben yakalayamıyorum ya, ondan oynayalım mı?” derdi. Geçen zaman içinde Aras’la birlikte içindeki futbol sevdası da büyüdü ve çocuk bir Beşiktaş fanatiği oldu. E, sonuçta babası falan demeyin, durum pek öyle değil! Onu ben Beşiktaşlı yaptım, bu doğru, ama takımı yakından takip etmeye başlaması, tüm futbolcuları öğrenmesi benim sayemde oldu diyemeyiz. Hatta tam tersi doğrudur. Yoksa Cenk Tosun’un Almanya’da doğduğunu, babasının da Denizlili olduğunu ben nereden bileceğim?

Geçenlerde diğer velilerle buluştuğumuz kahvaltılı toplantıda başka bir baba benzer bir durumdan dert yanıyordu: “Bizim çocuğun tüm derdi futbol. Varsa yoksa maç! Teneffüste futbol, televizyonda futbol, tablette futbol, salonda futbol.”  “Doğru doğru, bizde de durum farklı değil,” dedim ona, bir yandan çoktan kahvaltılarını yapmış ve aşağıdaki bahçede futbol oynamaya başlamış olan 20 kadar delikanlıya bakarken...

kampüste futbol

Aras pek çok yaşıtı gibi topun peşinde koşturmayı pek seviyor. Güneşli günlerde bazen bahçede oynuyoruz. Maçlar 18’de falan bitiyor. Biliyorum ki Aras maçın sonunun gelmesini hiç mi hiç istemiyor. Ben de ağırdan alıyorum, olabildiği kadar uzatıyorum. Bu yüzden bahçede geçirdiğimiz süre uzadıkça uzuyor. Olmazsa maç penaltılara kalıyor. O da olmazsa frikiklere kalıyor!